Tegenwoordig noemen we de hoogste zanglijn in een koor de sopraan. Maar wist u dat er veel meer over te vertellen valt? Wanneer u oudere muziek bestudeert of in een koor uit partituren zingt, komt u voor de bovenste zanglijn allerlei andere namen tegen: duplum, purum, cantus, descant, superius, canto en later soprano…….. Jeetje, wat een hoop moeilijke woorden! Maar waar komen al die namen dan vandaan?
In de vroege meerstemmige muziek bestonden stemsoorten nog niet zoals we ze nu kennen. De namen verwezen vooral naar de functie of de plaats van een partij in de compositie. Daarvoor moeten we eerst heel kort een uitstapje maken naar de tenor. Tenor is afkomstig van het Latijnse ‘tenere’, wat vrij vertaald kan worden naar ‘houden’ of ‘dragen’. Maar wat moest die stem dan dragen?
De tenor droeg in de vroege meerstemmigheid (organum) vaak de oorspronkelijke gregoriaanse melodie, maar dan in lange noten. Daarboven kon een stem geplaatst worden die beweeglijk was en die uitgebreide melodische versieringen zong. Die bovenste stem werd aangeduid met duplum of purum. We zitten dan in de twaalfde eeuw. Luistert en kijkt u maar naar de eerste minuut van deze video hoe mooi deze bovenste stem zich beweegt:
U luisterde naar Pascha Nostrum, Leoninus. Leonin was verbonden met de muziektraditie van de Notre-Dame-school in Parijs. Een ander mooi luistervoorbeeld, als u zin heeft om te googelen, is het tweestemmig organum Viderunt Omnes van dezelfde componist.
Als u daarna eens de map met kerstliederen openslaat op O Come All Ye Faithfull, komen we nog een woord tegen bij de sopraanpartij, namelijk descant wat afkomstig is van discantus. Deze benaming heeft een eigen geschiedenis binnen de middeleeuwse meerstemmigheid en werd onder meer gebruikt voor een vorm van polyfonie waarin de stemmen zich ritmisch meer gezamenlijk bewogen. Het oudste handschrift waarin het wordt vernoemd, bevindt zich in de British Library, Egerton MS 2888, gedateerd in de tweede helft van de 12e eeuw. Het bevat muziektheoretische verhandelingen over onder meer meerstemmigheid. En wat staat daar dan?
De discantu et organo et eis componendis
Vrij vertaald: Over discant en organum en hoe deze gecomponeerd worden. De titel is een bijzonder belangrijke vondst. Een andere belangrijke bron is een anoniem muziektheoretisch traktaat, bekend onder zijn beginwoorden: Quoniam de canendi scientia doctrinam sumus facturi. De auteur behandelt hier de samenstelling van discantus aan de hand van verschillende intervallen. Dit traktaat werd aanvankelijk in de tweede helft van de 12e eeuw gedateerd. Muziekhistorica Sarah Fuller heeft de datering echter bijgesteld en betoogd dat het waarschijnlijk na 1200 is geschreven.
In latere contexten kon de term discantus ook, maar niet altijd, met de hogere partij worden verbonden. Uiteindelijk werd discantus soms ook wel verkort tot cantus, letterlijk zang of melodie, later ook canto. Dit laatste zult u in partituren zeker al eens zijn tegengekomen. Sommigen van u zullen bij het woord cantus ook zeker aan het begrip cantus firmus gaan denken, in een latere blog komen we daar nog eens op terug. Cantus heeft lang bestaan als aanduiding en de mensen onder u die O magnum mysterium van Tomas Luis de Victoria vaker hebben gezongen, hebben in de partituur al wel eens het woord cantus zien staan. Gaat u maar eens kijken in uw bladmuziek, hieronder kunt u het beluisteren:
In de vijftiende eeuw werd superius een zeer gebruikelijke naam voor de bovenste stem in meerstemmige composities. Het woord komt van het Latijnse superus en betekent zoveel als 'hoger' of 'bovenste'. Even onthouden, want dit woord vormt de basis voor ons woord sopraan!
Al deze termen waren niet altijd strikt van elkaar onderscheiden. In de 15e-eeuwse meerstemmigheid werden discantus, cantus en superius bijvoorbeeld alle drie als benamingen voor de bovenste partij gebruikt. Vooral in de 15e en vroege 16e eeuw werd superius een belangrijke benaming.
Een vierstemmige compositie kon bijvoorbeeld de volgende partijen hebben: superius (bovenste stem), altus (hoge stem), tenor (dragende stem) en bassus. (lage stem) Dat lijkt al sterk op ons huidige indeling:
sopraan – alt – tenor – bas
Maar er is een belangrijk verschil, deze oude namen waren in de eerste plaats partijnamen en niet noodzakelijk aanduidingen van moderne stemsoorten. Wetenschappers die onderzoek doen naar historische zangtermen, wijzen hier ook zeker op. Een partij die in een partituur superius heette, hoefde dus niet per se door een vrouwelijke sopraan gezongen te worden. In verschillende tijden en omstandigheden konden hoge partijen bijvoorbeeld door koorknapen of mannen gezongen worden.
Wanneer verschijnt dan het woord ‘soprano’?
Het Italiaanse soprano is uiteindelijk verwant aan het woord superius. De ontwikkeling loopt via vormen als supremus, supranus, sopranus.
In de publicatie Chansons à troys van Andrea Antico en Luca Antonio Giunta (Venetië, 1520) wordt al de verwante Latijnse vorm supranus aangetroffen als aanduiding van een bovenstem. Dit is beschreven door muziekhistorica Bernadette Nelson in haar onderzoek naar een onbekende mis van Philippe Verdelot. Nog eerder, rond 1480, komt supranus voor in het muziektheoretische traktaat De praeceptis musicae van Guilielmus Monachus.
Het woord soprano raakt in de 16e eeuw in gebruik. De overgang ging echter geleidelijk. Zo schreef de muziektheoreticus Gioseffo Zarlino in 1558 dat de canto door sommigen soprano werd. Canto en soprano waren dus nog naast elkaar in gebruik. Ook Nicola Vicentino gebruikte het woord soprano al in zijn muziektheoretische werk uit 1555.
Een bijzonder mooi voorbeeld vinden we iets later bij Pietro Cerone. In El Melopeo y Maestro uit 1613 schrijft hij dat de hoogste partij gewoonlijk canto of tiple wordt genoemd en dat men haar, vanwege haar hoogste positie, in het Italiaans soprano en in het Latijn superius noemt. Hier zien we dus letterlijk verschillende eeuwenoude benamingen naast elkaar staan.
Van partijfunctie naar stemtype
In de loop van de 17e en 18e eeuw raakt soprano steeds sterker ingeburgerd als naam voor de hoogste zangstem. Daarmee verschuift de betekenis langzaam van de bovenste partij in een compositie naar een benaming voor een hoge stemsoort. Dus als je oude muziek zing en superius, cantus of discantus tegenkomt, kijk je eigenlijk naar een voorouder van onze huidige sopraanpartij.
Geschreven door Annemieke Lustenhouwer
Reactie plaatsen
Reacties
Dank je voor deze les muziekkennis Annemieke